चितवनमा एक वर्षभित्र २२ दुर्लभ गैँडाको मृत्यु: प्राकृतिक कारणसँगै करेन्ट लागेर ज्यान गुमाउने क्रम बढेपछि संरक्षणमा चुनौती

नेपालको रैथाने तथा दुर्लभ वन्यजन्तु संरक्षणको क्षेत्रमा एक गम्भीर चुनौती थप्दै गत आर्थिक वर्षको असार मसान्तसम्म चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र आसपासका राष्ट्रिय वन क्षेत्रमा गरी कुल २२ वटा गैँडाको मृत्यु भएको छ। जैविक विविधताको संरक्षण र राष्ट्रिय सञ्चार कानुनको आचारसंहिता पालना गर्दै राष्ट्रिय निकुञ्ज प्रशासनले यो संवेदनशील सूचना सार्वजनिक गरेको हो। यसरी एक वर्षको छोटो अवधिमा ठूलो सङ्ख्यामा दुर्लभ गैँडाहरू गुम्नुले पारिस्थितिकीय प्रणालीमा ठूलो क्षति पुर्‍याएको वन्यजन्तुविद्हरूको बुझाइ छ।

निकुञ्जका सूचना अधिकारी अविनाश थापामगरका अनुसार ती मृत गैँडामध्ये २० वटा निकुञ्ज तथा मध्यवर्ती क्षेत्रमा र दुई वटा राष्ट्रिय वन क्षेत्रमा फेला परेका हुन्। यस वर्ष दुई वटा गैँडाको मृत्यु मानव सिर्जित असावधानी अर्थात् करेन्ट लागेर भएको छ भने बाँकी २० वटा गैँडा प्राकृतिक कारणले मरेका छन्। चितवनको माडीस्थित मध्यवर्ती क्षेत्र र नवलपरासी सुस्तापूर्वको लोकाहा खोला नजिकै राष्ट्रिय वन क्षेत्रमा विद्युतीय करेन्ट लागेर ती गैँडाहरू मरेका हुन्।

प्राकृतिक रूपमा मरेका गैँडाहरूको अध्ययन गर्दा ती जङ्गली जनावरहरू दलदलमा फसेर, एकापसमा जुधेर, बुढो भएर तथा साना बच्चा (केटो) लाई बाघले आक्रमण गरेर मरेको पुष्टि भएको छ। विगतका वर्षहरूको तुलनामा यो सङ्ख्यामा केही कमी आएको देखिए पनि अप्राकृतिक रूपमा करेन्ट लागेर गैँडा मर्नु चिन्ताको विषय बनेको छ। यसअघि आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा भने कुल ३० वटा गैँडाहरू प्राकृतिक कारणले मात्रै मरेका थिए।

दुर्लभ एकसिङ्गे गैँडाको प्रमुख बासस्थान मानिएको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा सन् २०२१ मा गरिएको पछिल्लो राष्ट्रिय गणना अनुसार ६९४ वटा वयस्क गैँडाहरू रहेका थिए। गैँडाहरूको बासस्थानको सुरक्षा, मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व न्यूनीकरण र अवैध विद्युतीय धरापहरू हटाउन निकुञ्ज प्रशासन र नेपाली सेनाले विशेष गस्ती तथा अनुगमन संयन्त्रलाई थप तीव्र बनाएको छ। वन्यजन्तु संरक्षणमा स्थानीय समुदायको सचेतना र सहभागिता अझ प्रभावकारी बनाउनुपर्ने देखिएको छ।

अन्ततः, पत्रकारिता आचारसंहिताको मर्म अनुरूप प्राकृतिक सम्पदाको रक्षाका लागि सरोकारवाला निकायलाई जवाफदेही बनाउनु सञ्चार माध्यमको मुख्य दायित्व हो। करेन्ट जस्ता नियन्त्रण गर्न सकिने अप्राकृतिक कारणहरूबाट वन्यजन्तुको ज्यान जानुलाई रोक्न निकुञ्ज क्षेत्र वरिपरि कडा कानुनी निगरानी आवश्यक छ। जैविक विविधताको धरोहर मानिएका यी दुर्लभ प्राणीहरूको वंश संरक्षणका लागि समयमै ठोस र दीर्घकालीन कदम चाल्नुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट देखिन्छ।