मेरो कौसी खेती- गमलामै एभोकाडो, आँप, हलुवावेद फलाउँछु

-गणेश शाक्य

हिजो आज कौसी खेती वारे मोफसलमा निकै चर्चा परिचर्चा सुन्न पाइछ । हुन त नेपालको परिवेशमा कौसी खेती कुनै नौलो आयाम हैन । हाम्रा बाजे वराजुका पालामा पनि केही न केही हल्काफुल्का वोट विरुवा (फूल-तरकारी) गमलामा हुर्काएकै हुन्थे । नेपालमा मात्र नभई विश्वको विभिन्न शहरहरुमा पनि कौसी खेती गर्ने गरेको छ ।

विश्वमा कौसी खेतीको कुरा गर्नु पर्दा अमेरिकाको ‘गोथम ग्रीन’को नाम अग्रपंक्तिमा आउछ । यो संस्था सिकागो राज्यमा अवस्थित छ । ‘गोथम ग्रीन’ विश्वकै सवभन्दा ठूलो कौसी खेती गर्ने कम्पनीको रुपमा परिचित छन् । यो ठाउँमा ७५ हजार वर्ग मिटर क्षेत्रफलमा कौसी खेती गरिएको छ भने ५० जना कामदार कार्यरत छन् । विभिन्न प्रकारका हरियो सागपात तथा जडिवुटी उत्पादन गर्ने यस कम्पनीमा किट्नाशक औषधी प्रयोग गरिदैन साथै एक से एक उत्पादित वस्तुहरु नम्वरी स्तरका छन ।

यसैगरी ‘बोस्तन हाइयर ग्राउन्ड फार्म’ कौसी खेतीको वरियता क्रममा विश्वको दोश्रो स्थानमा रहेको छ । यो पनि अमेरिकाकै वोस्तन राज्यमा पर्छ । यसको क्षेत्रफल ५५ हजार वर्ग मिटर छ । यहांको प्रमुख उत्पादन भनेको गोलभेडा, हरियो सलादहरु र जडिवुटी हुन ।
माथि उल्लेखित दुवै संस्थाहरु कौसी खेती प्रविधिमै आधारित भएतापनि ती दुबै संस्थाले व्यावशायिक रुपमै खेतीगर्ने गरेको छ । उत्पादित प्रायः सबै वस्तुहरु नजिकको स्थानीय हाटेल रेष्टूराँहरुमा एक नम्वरको स्थानीय उत्पादनको रुपमा बिक्री हुन्छ ।

अमेरिका वाहेक युरोप र एशियामा पनि कौसी खेती प्रविधि व्यापकरुपमा छाएका छन । एशियाकै कुरागर्नु पर्दा जापानको राजधानी शहर टोकियोमा पनि कौसी खेती प्रशिद्ध छ । टोकियोका ‘ग्रीन पोटाटो’ नामक आयोजनाले कौसीमा सखरखन्द खेतीलाई आम्दानीको श्रोत मात्र वनाएका छैनन्, टोकियो शहरको जल्दोबल्दो तापक्रमलाई केही हदसम्म कम गर्न र वातावरण मैत्रीय हरियाली छाउन समेत सघाएको छ । भारतकै कुरा गर्ने हो भने त्यहां पनि कौसी खेती विकासलाई राज्यस्तरबाटै विशेष पहल गरेको छ । भारतको कर्नाटका, केरला, बैङ्गलोर, हरयाना, मुम्बई जस्ता स्थानहरुमा कौसी खेती धेरै अगाडि पुगिसकेका छन ।

विश्वमा कतै छिटो छिटो त कतै सुस्त रुपमै भएपनि विकासको क्रम निरन्तर रुपमा अगाडि वढ्ने क्रम जारी छ । सम्भवतः यो क्रम कहिल्यै बन्द हुने छैन । परिणमस्वरुप, कुृषि योग्य भूमिको तीव्रगतिमा विनाश हुदै गइरहेको छ चाहे त्यो कंक्रिट भवन निर्माणको कारणले होस् वा सडक निर्माण । उद्योग कल कारखानाको निर्माणले गर्दा होस् वा अन्य कुनै भौतिक पूर्वाधार विकासको कारण ।

यसरी, कौसी खेतीको कुरा गर्दै गर्दा मेरो आफ्नै कौसी खेतीबारे केही अनुभव प्रस्तुत गर्न खोजेको छु । कौसी खेती तर्फ मेरा आकर्षण बाल्यकाल देखिनै थियो । घरको गमलामा आमा बुबाले लगाई राखेका बोट विरुवाहरुमा गोडमेल गरी पानी हाल्ने जस्ता कार्यमा रमाउथें । उमेर बढ्दै जानुका साथसाथै कौसी खेती तर्फको लगाव बढ्दै गए । साथी भाइ छरछिमेक कहाँबाट मागेर होस् वा चोरेरै भए पनि वोट विरुवाहरु लगाउन थालें । यसरी अनेकन गरी ल्याई रोपेका वोटविरुवाहरु मध्ये कति सप्रिन्थे भने कति ओलिएर जान्थे । विरुवा मर्दा साह्रै दुःख लाग्थे । समय बित्दै गए र सौभाग्यवश एकदिन सरकारी नोकरी गर्ने अवसर पाएँ त्यो पनि कृषि बजार सेवा विभागमा । सरकारी कामकाजको सिलसिलामा विभिन्न जिल्ला गाउँ, ठाउँ जानु पथ्र्यो र त्यही बेला गाउँ ठाउँ अनुसारको विभिन्न कृषि उपजबारे जानकारी लिने अवसर पनि पाएँ ।

यसरी गर्दागर्दै अहिले आएर कौसी खेती मेरो शोखभन्दा पनि एउटा अभिन्न अंगकै रुपमा स्थापित भइसकेको छ । कौसी खेतीको कुरा गर्दा मेरो एउटा अनौठो बानी छ । म सकेसम्म मैले लगाएको वोट विरुवा अरुले लगाएको भन्दा पृथक किसिमको होस् भन्ने चाहन्छु । त्यसैले म नौलो नौलो तरकारी फलफूलको खोजी गरिरहन्छु । जस्तैः म ब्रसेल्स स्प्राउट, केल, ब्रकली, लिमा बिन जस्ता तरकारी फलाउन चाहन्छु । गमलामै एभोकाडो, अलमोण्ड, आँप, जापानिज हलुवावेद जस्ता फलफूलहरु फलाउने प्रयास गर्दछु ।

कौसी खेती गर्नु सोचे जति सजिलो भने पक्कै पनि छैन । माटोमा वीउ पानी हाल्ने बित्तिकै त्यतिकै वोटविरुवा ह्वारह्वारती बढ्दैन । यसको लागि केही मेहनत त गर्नैपर्छ । त्यसैले म बेलाबेलामा कृषि प्राविधिकसँग सल्लाह लिने गर्छु । नर्सरीवालासँग पनि सम्पर्क राखिराख्छु । त्यसैगरी, कृषि सामाग्री बिक्रेताहरु (एग्रो भेट) सँग सम्पर्क राखी नयाँनयाँ वीउबिजन, मलजल, काँटछाँट प्रविधिबारे जानकारी लिन्छु । यसको अलावा आफुलाई आवश्यक प्राङ्गारिक मल आफै वनाउछुं । त्यसैगरी, वोटविरुवालाई नभई नहुने एनपिके अर्थात नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम पनि घरेलु तवरमै बनाउँछु । अण्डाको बोक्रामा नाइट्रोजन र फस्फोरस पाईन्छ भने केराको बोक्रामा पोटासियम तत्व पाईन्छ । (केराको बोक्रालार्ई २÷३ दिन घाममा सुकाई हातले भाँच्न सक्ने भएपछि ससाना टुक्रा वनाउने र अण्डाको वोक्रालाई पनि ससाना टुक्रा वनाई दुबैलाई ग्राइण्डरमा पिसी हल्का ढुलो बनाई एनपिके तयार पार्न सकिन्छ ।) मलको अलावा कहिलेकांहि फलफूलको बेर्ना पनि आफै उत्पादन गर्छु । यसको लागि म एयर लेयरिङ र प्रपोगेसन प्रविधि अपनाउँछु ।

यसरी उत्पादित तरकारी फलफूल फल्दा र खाँदा जुन आनन्द आउछ त्यसको वर्णन गरिसाध्य छैन । अझ आफ्नो कौसी खेती साथीभाइ, आफन्त, छरछिमेकलाई देखाउँदा र अलि अलि चखाउन पनि दिंदा त हर्षको सीमा नै रहन्न ।

हिजो आज राज्यले पनि कौसी खेती प्रवद्र्धनको कार्य अगाडि सारेको छ । स्थानीय निकाय अन्तरगत कतिपय वडाहरुमा कौसी खेती सम्वन्धि तालिम सम्पन्न भईसकेका छन् भने वाँकी वडाहरुमा पनि तालिम दिने क्रममा छ । यो सह्रानीय काम हो । तर, तालिम दिने बित्तिकै सबै कुरा सकियो भन्ने हुन्न । कति तालिम लिने सहभागीहरुले कौसी खेतीलाई निरन्तरता दिई रहेका छन् सो को अनुगमन हुनु पर्छ । शौखको लागि मात्र तालिम लिने तर व्यवहारमा नगर्ने भए तालिमको के औचित्य रहन्छ ? आयोजनाको लागि आयोजना भने जस्तै तालिम प्रदान गर्ने निकायले पनि तालिम दिई हाल्यो, सकिहाल्योनि भनी चुप लागेर वस्ने हो भने त्यो तालिमको के अर्थ रह्यो र? यसबारे मेरो तीतो अनुभव छ । मैले पनि दुई तीन विभिन्न संस्थाहरुले संचालन गरेका कौसी खेती तालिममा प्रशिक्षकको रुपमा काम गर्ने मौका पाएका थिएं जस्मा तीनैवटा तालिम गरी करिव १०० जनाको सहभागिता थिए । तर दुःखका साथ भन्नुपर्दा मैले अनौपचारिक रुपमा बुझ्दा अहिले मुश्किलले १० प्रतिशतले मात्र आफुले पाएका तालिमको सदुपयोग भइरहेको छ ।

अन्तमा, कौसी खेती गर्न थाल्नुभएका तथा यसमा अभिरुची राख्ने सबै मित्रहरुलाई म के भन्न चाहन्छु भने कौसी खेती नेपालमा विषेशतः शहरी क्षेत्रमा बस्नेको लागि अति उपयुक्त काम हो । तर, यो काम त्यति सजिलो पनि छैन । यसको लागि अभिरुचि मात्र काफी छैन । सफल कौसी खेतीको लागि समय तथा धैर्यताको उतिकै खाँचो छ । कमसेकम पनि दिनको एक डेढ घण्टा समय खर्चनै पर्छ । अनि मात्र मेहनतको फल लिन सम्भव रहला ।

(यदि कुनै मित्रलाई मबाट कौसी खेती वारे केहि जान्ने इच्छा भएमा सम्पर्क गर्नु होला, मैले जाने बुझेका कुरा बाँड्न तयार छु)