सिमेन्टमा नेपाल अझै आत्मनिर्भर बन्न सकेन , वार्षिक अर्वौको सिमेन्ट आयात

काठमाडौं । सरकारले मुलुक सिमेन्टमा आत्मनिर्भर नजिक रहेको दावी गरिरहे पनि तयारी सिमेन्ट तथा यसको कच्चा पदार्थ क्लिङ्करको आयात भने बर्षेनी बढ्दै गइरहेको छ । नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार आर्थिक वर्ष २०७४/७५ मा ३१ अर्ब १७ करोड रुपैयाँ बराबरको तयारी सिमेन्ट तथा क्लिङ्कर आयात भएको छ ।

राष्ट्र बैंकको तथ्यांकअनुसार नेपाल सिमेन्टमा आत्मनिर्भर हुन अझै निकै समय लाग्ने देखाएको हो । सरकारले मुलुक सिमेन्टमा आत्मनिर्भरनजिक रहेको दावी गरिरहे पनि तयारी सिमेन्ट तथा यसको कच्चा पदार्थ क्लिङ्करको आयात भने बर्षेनी बढ्दै गइरहेको पाइएको छ ।

आव २०७३/७४ मा २४ अर्ब रुपैयाँको सिमेन्ट तथा क्लिङ्कर आयात भएकोमा गत वर्ष २९ प्रतिशत वृद्धि भइ ३१ अर्ब रुपैयाँको आयात भएको छ । अघिल्लो आव २०७२/७३ मा ११ अर्ब ६८ करोड रुपैयाँको सिमेन्ट तथा क्लिङ्कर आयात भएको थियो । सरकारले २०७४ साललाई ‘बेन्चमार्क’ राख्दै सिमेन्टमा आत्मनिर्भर हुने महत्वाकांक्षी योजना ल्याएको थियो । तर, सिमेन्ट तथा क्लिङ्करको आयातको अनुपातलाई हेर्दा भने आत्मनिर्भर हुुन अझै निकै समय लाग्ने देखिएको छ ।

२०७२ सालको भूकम्पले नेपालमा ८ लाखभन्दा बढी निजी आवास तथा ठूलो संख्यामा विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी तथा सम्पदाहरूमा क्षति पु¥याएपछि पुनर्निर्माणका क्रममा परम्परागत निर्माण शैली बदलिएको छ । ढुंगा र माटोले बनेका अधिकांश घरहरू अहिले सिमेन्ट र बालुवाबाट बन्न थालेका छन् । कतिपयले ढुंगाको विकल्पका रूपमा इटाको समेत प्रयोग गर्न थालिसकेका छन् । यसरी पुनर्निर्माणले स्वरूप र निर्माण शैलीमै परिवर्तन ल्याउँदा सम्वन्धित सामाग्रिको आयात पनि बढेको छ ।

घर निर्माणमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने निर्माण सामग्रीमध्ये सिमेन्ट मुख्य हो र अहिले यही सिमेन्ट उद्योगमा राष्ट्रिय तथा वाह्य लगानी आकलन गरिएभन्दा बढी विस्तार भइरहेको छ । पहिले वार्षिक १० देखि १२ प्रतिशतको हाराहारीमा माग बढ्थ्यो भने अहिले १८,२० प्रतिशतसम्म माग बढेको छ ।

सिमेन्ट उद्योगमा आएका पछिल्ला वैदेशिक लगानी नेपाली उद्योगभन्दा निकै नै ठूला छन् । चिनियाँ कम्पनी होङ्सीले सिमेन्टले ३६ अर्ब लगानीको उद्योग स्थापना गरेको छ भने नेपालमा ८४ वटा सिमेन्ट उद्योगले सञ्चालन इजाजत लिएका छन् । जसमध्ये ४८ वटा सञ्चालनमा छन ।

आत्मनिर्भरको लागि लगानी बढाउन आवश्यक

नेपालमा सन् १९६० को दशकबाट चीन, भारत, थाइल्याण्ड, जापान लगायतका थुप्रै देशहरुबाट सिमेन्ट आयात गरी प्रयोग गर्न सुरु गरिएको हो । आज सिमेन्ट आम मानिसको दैनिक जीवनसँग जोडिन पुगेको छ । भौतिक संरचना निर्माण र विकास पूर्वाधार निर्माणमा सिमेन्टले मेरुदण्डको काम गर्दै आएको छ ।

सन् १९७४ मा पहिलो सिमेन्ट उद्योगको रुपमा हिमाल सिमेन्ट उद्योग स्थापना भएको थियो । दैनिक एक सय ६० मेट्रिक टन उत्पादन क्षमताको प्लान्ट जडान गरिएको थियो । पछि चीनियाँ सहयोगमा थप दैनिक दुई सय मेट्रिक टन उत्पादन क्षमताको अर्को प्लान्ट जडान गरिएपछि हिमाल सिमेन्टको दैनिक उत्पादन क्षमता तीन सय ६० मेट्रिक टन थियो ।

यस सिमेन्ट उद्योगमा काम गरेकाहरु आज आफैं सिमेन्ट उद्योग खोल्न सक्ने गरी जनशक्ति समेत उत्पादन गर्न सफल हिमाल सिमेन्ट उद्योगको स्थापना र सञ्चालनलाई नेपालको सिमेन्ट उद्योगमा कोसेढुङ्गा मान्न सकिन्छ । पछि हेटौंडा सिमेन्ट उद्योग प्रतिदिन सात सय ५० मेट्रिक टन र उदयपुर सिमेन्ट उद्योगको प्रतिदिन आठ सय मेट्रिक टन उत्पादन क्षमताका सिमेन्ट उद्योग स्थापना भएको थियो । यसले नेपालको तत्कालीन बजारको ६५ प्रतिशत हिस्सा ओगट्न सफल भएको थियो । वातावरण प्रदूषित गरेको भन्दै चोभारमा रहेको हिमाल सिमेन्ट कारखाना बन्द गरियो ।

सिमेन्टमा निजी क्षेत्रको प्रवेशपछि नेपाली समेन्ट उद्योगले धेरै ठूलो फड्को मार्न सफल भइसकेको छ । दश वर्षअघिसम्म ९० प्रतिशतभन्दा माथि रहेको सिमेन्ट आयात अहिले घटेर २० देखि २५ प्रतिशतमा सीमित बन्न पुगेको थियो । तर आत्मनिर्भर भनिएको सिमेन्ट उद्योगमा अहिले पनि अर्वोको आयात गर्नु पर्ने अवस्था छ । नेपालमा सिमेन्ट उद्योग स्थापनासँगै भारतीय सिमेन्ट आयात प्रतिस्थापन हुँदै नगएको हैन तर अझै आयात घट्न सकेको छैन ।

हाल नेपालमा सिमेन्ट उद्योगहरु थपिने क्रम बढ्दो छ । सिमेन्ट कै लागि विदेशी लगानी समेत आउने गरेको छ तर अझै उत्पादन बढाउन सकिएको छैन ।  नेपालमा कुल सिमेन्ट उत्पादन क्षमता वार्षिक दश करोड बोराभन्दा बढी रहेको छ । विश्व बजारमा नेपालमा उत्पादित सिमेन्टको बजारको प्रचुर सम्भावना छ ।

उच्चस्तरीय चुनढुङ्गाबाट निर्माण गरिएको सिमेन्टले विश्व बजारमा निकै राम्रो बजार पाउन सक्ने सम्भावना देखिन्छ । त्यसको लागि सरकारले पूर्वाधार विकास, लगानीको वातावरण, शान्ति सुरक्षा तथा निकासीको लागि उचित वातावरण तयार गर्न सकेमा चाँडै प्रतिफल हात पार्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ । र नेपाल सिमेन्ट उद्योगमा आत्मनिर्भर हुदै निर्यात गर्न सक्ने देश बन्ने छ ।