रेन्बो ट्राउट, विशेष ग्राहकको लागि विशेष माछा

-गणेश शाक्य

माछा भनेपछि थाहा नहुने कोहि हुंदैन तर ट्राउट माछा भन्दा कतिपयलाई थाहा नहुन पनि सक्ला । कयौं मान्छे यो माछा वारे अझै काठमाण्डौ भित्रै पनि अनभिज्ञ छन । कति मान्छेले त देख्नु त के सुनेका पनि छैनन रेन्बो ट्राउट के हो भनेर । तर यहि माछा हाम्रै देशमा उत्पादन भइरहेको छ, त्यो पनि व्यावसायिक रुपमै । माछा भनेपछि पोखरीमा उत्पादन हुन्छ÷गरिन्छ भन्ने आम मान्छेहरुको धारणा हुन्छ । तर, रेन्बो ट्राउटको कुरा गर्नुपर्दा अझ नेपालको सन्दर्भमा भन्नुपर्दा यो माछा समथल पोखरीमा नभई भिरालो पाखा भई बग्ने पहाडी खोलाको पानी प्रयोग गरि उत्पादन गरेको हुन्छ । यसको खेती प्राय नेपालको मध्य पहाडी क्षेत्रहरु जहाँ हिमालवाट निस्केका हिमनदी बग्दै आइपुगेका हुन्छन र त्यहि पानी मानव निर्मित पोखरी (रेस वे) मा खसाली त्यसैमा खेती गरिन्छ ।  रेन्बो ट्राउटको लागि चिसो, कञ्चन र सधैं एकनासले वगिरहने पानीको आवश्यक छ । यसप्रकारको पानी पहाडी क्षेत्रमा हुने भएकालेनै रेन्बो ट्राउट खेती विस्तार पनि त्यस्तै ठाउंमा गरिएको हो । नेपालमा रेन्बो ट्राउट सन् १९६० देखि १९७० को दशकमा भित्रिएका हुन । त्यसबेला बेलायत, जापान र भारतवाट रेन्बो ट्राउटको भुरा ल्याइएका थिए । तर, त्यतिबेला रेन्बो ट्राउट खेती वारे पोख्त प्रयाप्त प्राविधिज्ञ र विशेषज्ञहरुको अभावमा भित्र्याइएका भुराहरु सफलताकासाथ हुर्काउन सकिएन ।

पछि सन् १९८८ मा पुनः जापानवाट अर्को लट भुराहरु भित्र्याइए । त्यतिबेला नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद (नार्क) ट्राउटको भुरा हुर्काउन सफल भए । त्यहिबेला गोदावरी र त्रिशुलीस्थित कृषि अुसन्धान केन्द्रहरवाट पनि ट्राउट प्रबद्र्धनको लागि निकै प्रयत्न गरे । फलस्वरुप, नेपालमा ट्राउट खेती गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित गर्न सफल भए ।  ट्राउट मांसहारी प्राणि हुन । प्राकृतिक ट्राउट पानीमा पाउने किरा र ससाना माछा खाई हुर्कने गर्छन भने अप्राकृतिक अथवा मानवले खेती गरि हुर्काउने ट्राउटको लागि कम्तिमा २० देखि ३० प्रतिशत प्रोटिनयुक्त दानाको आवश्यकता पर्छ । उक्त दानामा स्रिम्प नभई हुन्न जुन विदेशवाट आयात गर्नुपर्ने हुन्छ ।
नेपालमा निजी क्षेत्रमा ट्राउट खेतीगर्ने पहिलो व्यक्ति नुवाकोट जिल्लाको ककनी निवासी पुर्ण बहादुर लामा हुन । शुरुमा ट्राउट खेती विस्तार नुवाकोट र रसुवा जिल्लावाट भएको हो तर अहिले यो खेती कास्की, मनाङ्ग, दोलखा, धादिङ्ग, ललितपुर वाहेक अन्य धेरै जिल्लाहरुका विस्तार भइसकेका छन ।
यो माछा पौष्टिकताको हिसावले अन्य माछाहरुको दांजोमा अव्वल छ । खांदा स्वदिलो र यसमा वाई बोन (कांडा) नहुनेले खान पनि सजिलो छ । तर यति हुंदाहुंदै पनि यो माछा अन्य माछाहरुको दांजोमा अलि महंगोनै छ । कारण, यसको लागि आवश्यक दानाको लागतनै बढीछ र पोखरी निर्माण देखि स्याहार संभार लागत पनि उच्च छ ।

त्यसैले यो माछा बजारमा जहितहिं पाउन पनि गाह्रोनै छ । यो माछा खान या त उत्पादन थलोमै पुग्नु पर्छ वा यदाकदा सुपर मार्केट वा चुनिएका फ्रेसहाउस तिरनै धाउन पर्छ । समस्तिमा भन्नुपर्दा यो माछा विशेष ग्राहकका लागिनै उत्पादन भएको जस्तो भान हुन्छ । किनभने आम उपभोक्ताहरुमा प्रति किलो १२ सय देखि १४÷१५ सय खर्च गर्ने क्रयशक्तिनै छैैन । त्यसैले अहिले यो माछाको बजार भनेको विशेष ग्राहकको लागि विशेष माछाको रुपमा विकसित भइरहेको छ । जो संग खर्च गर्ने क्षमता छ उनिहरु सिधेै उत्पादन थलोमा जाने गर्छन र त्यहि बसी खाने गर्छन अनि कोहि कोहि ग्राहक विशेष दुकानमा गई खरिद गरि खाने गर्छन ।

अहिले उत्पादकको लागि ट्राउट माछा बजार उपयुक्त मानिन्छ । बजार समस्या छैन । तर आम उपभोगको हिसावले ट्राउट माछाको बजार प्रतिस्पर्धात्मक छैन । समामन्यतया यो माछा आम उपभोक्ताको पहुचमा समेत पुग्ने गरि उत्पादन गर्न सके अझ राम्रो हुने छ । यसको लागि व्यापक व्यावसायिक खेती विस्तार गर्नु प¥यो, दानामा लाग्ने लागत न्यूनिकरणको लागि स्वदेशमै दाना उत्पादन गर्ने कारखानाहरु स्थापना हुनुप¥यो । यसको लागि सम्वन्धित सरकारी निकाय साथै निजी क्षेत्रका उत्पादकहरुले पनि विशेष पहल गर्नुका साथै उचित वातावरण तयार गरिदिनु पर्छ ।

(musclemx.com)