अनि वीपी देशकै पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री बने…

जगत नेपाल
अनशनकोे २४औं दिन बीपी बेहोस भए । सिद्धिमणिसहित तीन जना डाक्टरको टोलीद्दढले जाँच गरी अब पनि अनशन जारी राखे नबाँच्ने रिपोर्ट दिएपछि राणा सरकारले राति स्ट्रेचरमा राखेर उनलाई परिवारको जिम्मा लगाउन खोज्यो । ब्रह्महत्याको डरले मोहन शमशेर आत्तिएका थिए । तर राणाको बन्दी हँुदै तीन वर्षअघि मात्र मृत्यु भएका पति कृष्णप्रसादको चितामा दागबत्ती दिएकी दिव्याले सरकारको कैदी रहँदासम्म छोराको जिम्मा नलिने अडान लिइन् । दिव्याले प्रस्टै भनेकी थिइन्, “जबसम्म मेरो छोरा छुट्दैन, ऊ सरकारको कैदी छ, सरकारले नै जिम्मा लिनुपर्छ । म लिन्नँ ।”घण्
अनशनको २७औं दिनमा विजय शमशेर (श्री ३ मोहनका छोरा)ले दिव्या र सुशीला, विजयालक्ष्मीलाई सिंहदरबारमै प्रधानमन्त्रीसँग भेट गराए । त्यो भेटमा भएको वार्तालापको अंश—
मोहन : अब छोरा तिम्रो जिम्मामा छन् । जे गर्नु छ, गर्नू ।
दिव्या : महाराज थुनामा रहँदासम्म ऊ सरकारको जिम्मामा छ ।
मोहन : एउटा हठी युवकको दबाबअगाडि सरकारले कसरी घुँडा टेक्ने ? सरकारले पनि त आफनोे मर्यादा राख्नुप¥यो !
दिव्या : मेरो छोराको मर्यादाअगाडि तपार्इंको के मर्यादा ?
मोहन : आक्रोशित हुँदै छोरा विजयतर्फ हेरेर भन्न थाले— तिमीले नै भेट्नुपर्छ भनेर जोड गरेको त हो नि ! यस्तै जवाफ आउँछ भन्ने मलाई थाहा थियो ।
दिव्या : महाराज, तानाशाही सरकारको तुलनामा मेरो छोराको इज्जत धेरै ठूलो छ ।
मोहन : ठीक छ । त्यसो भए तिम्रो छोरा मर्छ ।
दिव्या : धम्की नदिइबक्सियोस्, महाराज । काठमाडौंमा मेरो तीतो अनुभव छ । पतिको मृत्यु यहीँ खेपें । यही काठमाडौंमा मेरा पतिको पार्थिव शरीरलाई चितामा जलाएर छोराको दाहसंस्कार गर्न म फेरि आएकी
छु (चटर्जी, २०६३ ः ९३) ।”
ब्रह्महत्याको दोष लाग्ने डरले प्रधानमन्त्री मोहन अप्ठ्यारोमा परेका थिए । आफनोे आदेशमा थुनिएका बाहुन मरे भने पापको भारी बोक्नुपर्छ भनेर उनी लचिलो हुन बाध्य भए । प्रधानमन्त्रीलाई धर्मशास्त्रमा ठूलो विश्वास थियो । उनी हरेक दिन बिहान टाउकोमा रूद्राक्षको माला लगाएर घण्टौं पूजा गर्थे । “गाई र बाहुनलाई सदा पूजा गर्दथे र निकै मान्दथे । बाहुनलाई टीका लगाई तुलसी, पीपल तथा गाईपूजा गरेर मात्र मुखमा पानी हाल्थे । परिवारमा कसैले झुक्किएर नङ टोक्यो भने पनि उपवास बसाएर गौदान
गराउँथे (पाँडे, २०४५ ः १५८) ।”
महाराजले दिव्यासँग कुरा गर्न उनका नातेदार नरेन्द्रमणि दीक्षितलाई पठाए । बीपीले भनेका छन्, “हस्याङफस्याङ गर्दै उनी आमाहरु बसेको धर्मशाला पुगे । मेरी आमाले उनलाई भन्नुभयो— करिब २० वर्षपछि मलाई सम्झेछौ । मेरो नातेदारका रुपमा त म तिमीलाई मान्दिनँ । म तिमीलाई मोहन शमशेरको दूतका रुपमा लिन्छु । तिमी किन यहाँ आएको बताऊ, के
चाहियो (चटर्जी, २०६३ ः ९३ र ९४) ?”
भाँचिन तयार हुने, तर नझुक्ने महाराज मोहन धर्म र पापको डरले मात्रै लत्रिन बाध्य भएका थिए । दीक्षितले महाराज धर्मात्मा र दयालु छन्, एउटा बाहुनलाई मर्न दिँदैनन् भनेर सम्झाउन खोजे । तर जेलबाट मुक्त नहँुदासम्म छोराको जिम्मा नलिने अडान दिव्याले छाडिनन् । अन्त्यमा “डा. सिद्धिमणि दीक्षितमार्फत प्रधानमन्त्री मोहनले थुनामुक्त गर्ने र उनलाई भेटेर राजबन्दीबारे कुराकानी गर्ने विश्वास दिलाएपछि २९औं दिनघज्ञमा बीपीले अनशन तोडे (कोइराला, २०६७ ः १०६) ।” जेलमुक्त भएपछि कालिकास्थाननजिकैको एउटा घरमा बीपी स्वास्थ्यलाभ गरिरहेका थिए । उनको उपचारका लागि डाक्टरका साथै महाराजले आफनोे निजी वैद्यसमेत पठाएका थिए । स्वास्थ्यमा क्रमिक सुधार हुँदै थियो । जेलमुक्त भएको १२औं दिन साँझ बीपीलाई लिन मोहन शमशेरले आफनो विश्वासिला सहयोगी खटाए ।
सिंहदरबारको बेलायती बैठकमा तीन ओटा ‘फोल्डिङ’ मेच राखिएका थिए । दुई छोरा शारदा र विजयलाई दायाँबायाँ राखेर महाराज आफूचाहिँ बीचको कुर्सीमा बसे । सरदार नरेन्द्रमणि दीक्षित, मिरसुब्बा उपेन्द्रपुरूष पनि त्यहाँ थिए । राणाजीलाई देख्नासाथ “बाहुनले दुई हात जोडेर स्वस्ति गर्नुपर्ने, नेवारहरुले आनै प्रकारले सम्मान दर्साउनुपर्ने र क्षेत्रीहरुले सलाम गर्नुपर्ने चलन थियो (नेपाल, २०६७ः २०) ।” महाराजलाई ‘बाहुनी स्वस्ति’घद्द (घुँडासम्म हात झारी अति निहुरेर त्यस बखत बाहुनले राणाजीलाई गर्ने स्वस्ति) गर्नुपर्ने । दरबारको चालचलन थाहा नभएका बीपीले हिन्दुस्तानी ढाँचाको प्रणाम गरे । “श्री ३ मोहनलाई त्यो खट्कियो (पाँडे, २०४५ ः १५८) ।
रिसको झोकमा उनी कड्किए, “तिमी हाम्रो गाथगादी ताक्न आएका होइनौ ? तिमी जस्ता भुरे ठेट्नाहरुले कराउनेबित्तिकै कसैले राज्य दिँदैन, राज्य गर्नको लागि पुर्पुरोमा लेख्नुपर्छ ।” “अँ, त्यो कुरा निधारमा लेखिएको हुन्छ,” औंलाले आफनोे निधार देखाउँदै उनले भने । “प्रधानमन्त्रीको झण्डा देखाउँदै उनले फेरि भने, तिमीले यो लिन खोजेको ? (चटर्जी, २०६३ ः ९५) ।” बीपीले भने,
“महाराज हामी प्रजातान्त्रिक स्वतन्त्रता र नागरिक अधिकार चाहन्छौं । पछि स्थिति बन्यो भने जनउत्तरदायी सरकार पनि माग्नेछौं (चटर्जी, २०६३ ः ९५) ।” रिसको आवेगमा मोहनले भन्न थाले, “तिमीहरुलाई लाग्दो हो, मैले जवाहरलाल नेहरूको दबाबमा छाडें । कसैको दबाबमा छाडेको होइन । बाहुनको छोरो मर्न लाग्यो भनी डाक्टरले भनेकाले छोडेको
हँु (कोइराला, २०६७ ः १०६) ।”
भेटमा महाराजले भने, “तिम्रो स्वास्थ्य राम्रो छैन । बम्बै वा अन्यत्र जहाँ राम्रो हुन्छ, गएर उपचार गराऊ । तिमीलाई अब कुनै रोकतोक छैन । तिमी स्वतन्त्र भयौ । तर शक्ति हस्तान्तरण हुन्छ भन्ने भ्रममा नपर्नू । त्यो त ललाटमा लेखिएको हुनुपर्छ ।” मोहनले सीमित राजनीतिक सुधार गर्ने वचन पनि दिए । महाराजको त्यही आश्वासनका कारण नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसले चलाएको सत्याग्रह रोक्न भारतमा रहेका नेताहरुलाई बीपीले काठमाडौंबाट तार पठाइदिए । सत्याग्रह स्थगित भयो ।
बीपी उपचारका लागि २००६ असार १ गते भारततर्फ लागे । तर प्रधानमन्त्रीले सुधार गर्ने सङ्केतसम्म देखाएनन् । तत्कालीन पार्टी सभापति मातृकाप्रसाद कोइरालाले भनेका छन्, “बीपीको तार पाएपछि मलाई लागेको थियो, प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरसित कुनै वार्ताको अवसर प्राप्त हुने आश्वासनमा त्यो तार आएको हुनुपर्छ । तर होइन रहेछ । त्यो बेला सत्याग्रह स्थगित गर्नुलाई मैले आफनोे जीवनको ठूलो भूल ठानेको छु (गौतम, २०५५ ः २२७) ।” बीपी स्वयम्ले चाहिँ अहिंसात्मक आन्दोलन उपयुक्त छैन भन्ने लागेपछि रणनीतिक रुपमा त्यसलाई लिएको बताएका छन् । उनले भनेका छन्, “मैले काठमाडौंका जनतालाई सत्याग्रह नगर्न आग्रह गरें । तपाईंसँग तरबार नभएसम्म युद्ध मैदानमा कसरी जान सक्नुहुन्छ भन्ने प्रश्न राखें । त्यसपछि सुवर्ण शमशेरसँग सम्पर्क गरेर सशस्त्र क्रान्तिको तयारीका लागि हात मिलाएँ (गिरि ः १४९) ।”
बीपी कर्ममा विश्वास गर्थे, परिश्रमलाई पूजा गर्थे । धर्मकर्म, कर्मकाण्ड र ज्योतिषीमा खासै विश्वास गर्दैनथे । यति हुँदाहुँदै पनि जेलबाट मुक्त भएपछि आमा दिव्याको आग्रह टार्न नसकेर गजाधर पण्डित नामका एक जना राजज्योतिषसँग हात देखाएको प्रसङ्ग उनको आत्मवृत्तान्तमा उल्लेख छ । यी तिनै ज्योतिष थिए, जसले पिताजी कृष्णप्रसादको मृत्युको दिन नै तोकेका थिए । संयोगले त्यही दिन उनको मृत्यु भयो । बीपीले भनेका छन्, “उनले मलाई कुनै कुरा मनमा सोच्न लगाए । अनि जवाफ दिए— तपाईंको लक्ष्य एकदुई वर्षमा पूरा हुनेछ । त्यसपछि तपाईंले ठूलो पद पनि पाउनुहुनेछ । त्यसलाई अस्वीकार गर्नुभयो भने त्योभन्दा पनि ठूलो पद पाउनुहुन्छ । त्यसलाई स्वीकार गर्नुभयो भने ठूलो पदलाई बाधा
दिनेछ (कोइराला, २०६७ः १०८) ।”
नभन्दै उनी रिहा भएको दुई वर्षपछि २००७ साल फागुन ७ गते एक सय चारबर्से राणाशाहीको अन्त्य भयो । बीपी गृहमन्त्री बने । तर बीचैमा राजीनामा दिए । अनि उनकै नेतृत्वमा २०१५ सालमा भएको आमनिर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसले दुईतिहाइ बहुमत अर्थात् संसद्का कुल एक सय नौमध्ये ७४ सिटमा विजय हासिल ग¥यो । बीपी मुलुककै पहिलो निर्वाचित
प्रधानमन्त्री भए ।

पत्रकार जगत नेपालको पुस्तक वीपीको विद्रोहबाट ।